سردار سرتیپ علیرضا افشار تربتی از چهره‌های شاخص و پیشکسوتان نسل نخست انقلاب اسلامی بود؛ مدیری با خاستگاه علمی و نخبگانی که کارنامه بیش از چهار دهه خدمت او گستره‌ای کم‌نظیر از نهادسازی‌های اولیه انقلاب، فرماندهی ارشد نظامی در دفاع مقدس، تحول ساختاری در بسیج، مدیریت‌های کلان دانشگاهی و فرهنگی، تا مسئولیت‌های ارشد اجرایی در دولت و مطالعات راهبردی را در بر می‌گیرد. چهره‌ای که رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام تسلیت خود، او را با عنوان «سردار مجاهد» و یکی از «پیشکسوت‌های انقلاب اسلامی و مدیران ارشد جهاد سازندگی» توصیف کردند.
اصالت، دوران کودکی و تحصیلات؛ از مدرسه علوی مشهد تا دانشگاه صنعتی شریف
علیرضا افشار در سال ۱۳۳۰ در شهر مشهد مقدس چشم به جهان گشود. هرچند پدر و مادر او اصالتاً اهل یزد بودند، اما پدرش از علمای شناخته‌شده مشهد به‌شمار می‌رفت و افشار سال‌های رشد و نوجوانی خود را تا آستانه ورود به دانشگاه در همین فضای فرهنگی و مذهبی گذراند.
نقطه عطف دوران نوجوانی او، تحصیل در «مدرسه علوی مشهد» بود؛ محیطی که در آن دین‌داری و انضباط علمی توأم با یکدیگر دنبال می‌شد. به تعبیر خود او، در این دوره سیرهای مطالعاتی پیوسته‌ای از آثار استاد شهید مرتضی مطهری، دکتر علی شریعتی و مهندس بازرگان شکل می‌گرفت و جلسات منظم مباحثه برگزار می‌شد. در این میان، منظومه فکری شهید مطهری بیشترین اثر را بر بینش فکری او گذاشت؛ هم‌زمان حضور در محافل فکری و سخنرانی‌های چهره‌هایی چون حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و شهید سید عبدالکریم هاشمی‌نژاد، نگاه اجتماعی و انقلابی او به دین را تثبیت کرد.
افشار پس از اخذ دیپلم، با موفقیت در کنکور سراسری وارد رشته مهندسی مکانیک دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر سابق) شد و برای ادامه تحصیل به تهران آمد؛ انتقالی که نقطه آغاز پیوند او با جریانات فعال دانشجویی و مذهبی پایتخت بود.
مبارزات پیش از انقلاب، زندان ساواک و تسخیر لانه جاسوسی
حضور فعال افشار در محافل دانشجویان مسلمان دانشگاه صنعتی شریف، توجه دستگاه امنیتی رژیم پهلوی را برانگیخت. او در سال‌های منتهی به انقلاب به دلیل فعالیت‌های مبارزاتی بازداشت شد؛ دوره‌ای که حدود دو ماه در بازداشتگاه ساواک و در ادامه در زندان قصر سپری شد و در مجموع نزدیک به چهار ماه حبس را در بر گرفت؛ دورانی که او آن را به محفلی برای هم‌اندیشی با دیگر مبارزان تبدیل کرد.
یکی از مقاطع تأمل‌برانگیز دوران دانشجویی او، سفر تفحصی به کشور هندوستان همراه با جمعی از یارانش (از جمله شهید علی شوریده) بود. هدف از این سفر، مطالعه میدانی تجربه هند در رهایی از استعمار انگلیس بود؛ سفری که درک عمیقی از مقوله «استعمار فرهنگی» و پیچیدگی‌های سلطه نرم غرب بر هویت جوامع شرقی در ذهن او بر جای گذاشت.
با پیروزی انقلاب اسلامی، افشار در زمره دانشجویان مسلمان پیرو خط امام قرار گرفت و در جریان تسخیر سفارت ایالات متحده آمریکا (لانه جاسوسی) در آبان ۱۳۵۸ مشارکت فعال داشت؛ از جمله نقش‌آفرینی در ساماندهی، احیا و بازخوانی اسناد محرمانه به‌دست‌آمده از سفارت. او همچنین از اعضای اولیه سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی بود؛ تشکیلاتی که نقشی تعیین‌کننده در مقابله با ناامنی‌ها و جریان نفاق در سال‌های آغازین انقلاب داشت و جمعی از کادرهای کلیدی سپاه از دل آن برآمدند.
بنیان‌گذاری جهاد سازندگی و عضویت در شورای مرکزی(۱۳۵۸ – ۱۳۶۱)
تنها اندکی پس از پیروزی انقلاب، ضرورت رفع محرومیت از چهره کشور به شکل‌گیری یک حرکت خودجوش دانشجویی انجامید. افشار از همان اسفند ۱۳۵۷ در جلسات هم‌اندیشی تشکل‌های دانشجویی برای پایه‌گذاری نهادی مردمی و انقلابی حضور داشت که خروجی آن تدوین ایده «جهاد برای سازندگی روستاها» بود.
با صدور فرمان تاریخی حضرت امام خمینی (ره) در ۲۷ خرداد ۱۳۵۸ مبنی بر تأسیس «جهاد سازندگی» — که پس از رفع چالش‌های اولیه با دولت موقت و با حمایت و همراهی شهید آیت‌الله بهشتی و معرفی ناطق نوری شکل گرفت — افشار در اسفند ۱۳۵۸ رسماً به عضویت نخستین شورای مرکزی جهاد سازندگی درآمد و تا سال ۱۳۶۱ در این جایگاه خدمت کرد.
او در این دوره علاوه بر پیگیری امور محرومیت‌زدایی و جلسات هفتگی شورا با شهید بهشتی، مسئولیت سخنگویی جهاد سازندگی را نیز بر عهده داشت و گزارش‌های جامع عملکرد این نهاد را در محضر امام خمینی (ره) قرائت می‌کرد. همکاری با شهید رجایی برای توسعه مدل جهادی در آموزش‌وپرورش و همراهی با شهید سید مرتضی آوینی در ثبت و انعکاس رسانه‌ای خدمات جهادگران، از دیگر فرازهای ماندگار این مقطع بود. حضور او در جهاد با ارتقای این نهاد به ساختار وزارتخانه و تغییرات مدیریتی، و از سوی دیگر آغاز جنگ تحمیلی و نیاز سپاه پاسداران، به پایان رسید.
دوران دفاع مقدس؛ سخنگویی و ریاست ستاد مرکزی سپاه(۱۳۶۱ – ۱۳۶۷)
با آغاز و گسترش جنگ تحمیلی، علیرضا افشار مأموریت اصلی خود را در جبهه‌های نبرد تعریف کرد و به کادر مدیریت ارشد سپاه پاسداران پیوست. تلفیق تفکر مهندسی، انضباط سازمانی و روحیه انقلابی باعث شد تا او مسئولیت‌های کلیدی جانشینی و سپس ریاست ستاد مرکزی سپاه پاسداران و سخنگویی رسمی سپاه را بر عهده گیرد.
در جریان تحولات ساختاری سال ۱۳۶۳، ستاد مرکزی سپاه ذیل فرماندهی کل متمرکز شد و افشار در اواسط آبان ۱۳۶۳ رسماً به ریاست این ستاد منصوب گردید؛ جایگاهی که تا اواخر دوران جنگ تحمیلی (به روایتی تا سال ۱۳۶۶ یا ۱۳۶۷) آن را هدایت کرد و نقش بنیادینی در طراحی، هماهنگی لجستیکی، سازماندهی رزم و پشتیبانی عملیات‌های بزرگ دفاع مقدس داشت. صراحت و قاطعیت او در این دوره، به‌ویژه در پالایش و حراست دفاتر انقلابی از نفوذ منافقین، سبب شد تا منافقین طرح ترور وی را برنامه‌ریزی کنند که با هوشیاری نیروهای امنیتی ناکام ماند.
نخستین فرمانده نیروی مقاومت بسیج (۱۳۶۸ – ۱۳۷۶)
پس از پایان جنگ تحمیلی و ورود کشور به عصر سازندگی، مأموریت بزرگ ساماندهی ساختار نوین بسیج به علیرضا افشار سپرده شد. در ۱۲ دی ۱۳۶۸، با تدبیر و ابلاغ فرماندهی معظم کل قوا، او به‌عنوان نخستین فرمانده «نیروی مقاومت بسیج» منصوب گردید.
در این دوران هشت‌ساله (تا اسفند ۱۳۷۶)، افشار تفکر بسیج را از پایگاهی صرفاً نظامی در زمان جنگ، به تشکیلاتی پویا، مردمی، اجتماعی و فرهنگی برای دوران صلح ارتقا داد. درخشان‌ترین نماد این رویکرد تحولی، مشارکت ملی بسیج در «طرح سراسری واکسیناسیون فلج اطفال» با همکاری وزارت بهداشت بود که دستاوردی تاریخی در سلامت عمومی رقم زد. تقویت پایگاه‌های مقاومت، بنیان‌گذاری حلقه‌های تربیتی و معرفتی، و حضور در خط مقدم امدادرسانی و سازندگی، میراث دوران فرماندهی هشت‌ساله او بود که در ۲۰ اسفند ۱۳۷۶ این مسئولیت را به سردار سید محمد حجازی واگذار کرد.
مدیریت دانشگاهی و دیده‌بانی فرهنگی(۱۳۷۶ – ۱۳۸۳)
پس از اتمام دوره بسیج، محور مأموریت‌های افشار به سمت آموزش، کادرسازی علمی و فرهنگ دفاعی معطوف شد:
ریاست دانشگاه جامع امام حسین (ع) (۱۳۷۶ – ۱۳۷۹): او در این دوره سه ساله، بر بازآفرینی سرفصل‌های علمی، ارتقای پژوهش‌های راهبردی دفاعی و تربیت افسران و مدیران متخصص تراز انقلاب تمرکز کرد.
ریاست بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس (۱۳۷۹ – ۱۳۸۳): با ورود به بنیاد حفظ آثار، رویکرد ثبت علمی، مستندسازی تاریخی، احیای یادمان‌ها و پایه‌گذاری نهضت فراگیر راهیان نور را در دستور کار قرار داد.
معاونت فرهنگی و تبلیغات دفاعی ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۷۹ – ۱۳۸۳) و معاونت امور مجلس ستاد کل (از ۱۳۸۳): حضور هم‌زمان در این معاونت‌ها نشان‌دهنده اعتماد فرماندهی کل قوا به اشراف راهبردی و رسانه‌ای او بر مباحث دفاعی کشور بود.
حضور در مدیریت ارشد اجرایی و وزارت کشور( 1۳۸۶ – ۱۳۹۲)
سردار افشار با اندوخته‌ای از دهه‌ها مدیریت سازمانی و درک عمیق از بافت اجتماعی ایران، در دولت‌های نهم و دهم وارد عرصه مدیریت ارشد اجرایی شد:
معاونت سیاسی وزارت کشور: عهده‌داری این مسئولیت خطیر و ریاست ستاد انتخابات کشور در دوره برگزاری انتخابات سراسری مجلس هشتم.
معاونت امور اجتماعی و فرهنگی وزارت کشور: هدایت پروژه‌های ملی در حوزه ساماندهی آسیب‌های اجتماعی، تقویت سازمان‌های مردم‌نهاد و ارتقای سرمایه اجتماعی.
قائم‌مقام وزیر کشور در امور اجتماعی، فرهنگی و شوراها و ریاست مرکز امور اجتماعی: تداوم سیاست‌گذاری‌های کلان حوزه عمومی تا پایان دوره خدمت در دولت دهم.
حضور در انتخابات ۱۴۰۰: او در سال ۱۴۰۰ نیز با دغدغه خدمت و ارائه تجربیات مدیریتی در انتخابات ریاست‌جمهوری نام‌نویسی کرد، هرچند در فهرست نهایی تأییدشدگان قرار نگرفت.
مطالعات راهبردی و سال‌های پایانی
افشار در دهه پایانی زندگی، دانسته‌ها و تجارب فکری، دفاعی و امنیتی خود را در مسیر نظریه‌پردازی علمی قرار داد و ریاست اندیشکده جنگ نرم دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی را بر عهده گرفت. او در این سنگر پژوهشی، به تحلیل شیوه‌های هجمه فرهنگی دشمن، راهکارهای تقویت تاب‌آوری ملی و انتقال بینش راهبردی به نسل جوان پرداخت.
عروج، تشییع و کارنامه ماندگار
سرانجام، سردار سرتیپ علیرضا افشار پس از بیش از ۴۵ سال مجاهدت خالصانه و مدیریت تحول‌آفرین، در ۲۴ مهرماه ۱۴۰۴ بر اثر عارضه قلبی دعوت حق را لبیک گفت و به کاروان یاران شهیدش پیوست.
پیکر پاک این فرمانده پیشکسوت، صبح جمعه ۲۵ مهرماه ۱۴۰۴ با حضور جمعی از فرماندهان عالی‌رتبه نیروهای مسلح، مسئولان کشوری و همرزمانش از مسجد امیرالمؤمنین (ع) شهرک شهید محلاتی تهران تشییع و در جوار مزار شهدای گمنام به خاک سپرده شد.
کارنامه زندگی سردار علیرضا افشار را می‌توان آیینه تمام‌نمای سه شاخصه اساسی دانست: ایمان راسخ، انضباط و تفکر سیستمی، و اخلاص جهادی؛ خصایصی که او را از کلاس‌های درس مدرسه علوی و کارگاه‌های دانشگاه شریف، تا سنگرهای دفاع مقدس و بالاترین سطوح برنامه‌ریزی کشور، همواره خدمتگزاری بی‌ادعا، بصیر و اثرگذار نگاه داشت.